آشنایی با نمادهای عاشورایی (علم، کتل، بیرق) 1405

1 محرم

علم_و_علامت

1

عَلَم، سروِ ایستاده‌ی عزاداری است. تیغه‌های فولادی‌اش نماد اقتدار و پرهای رنگینش نماد وقار است.

علم_و_علامت
2

وقتی علم تکان می‌خورد، انگار شانه های عباس (ع) می‌لرزد. سلام بر علمدار.

علم_و_علامت
3

این تیغه‌ها رو به آسمان، دستانِ دعا و استغاثه شیعه است.

علم_و_علامت
4

مجسمه‌های روی علم (شیر، کبوتر، طاووس) هر کدام قصه‌ای دارند؛ یکی نگهبان است، یکی پیام‌آور خون.

علم_و_علامت
5

علم‌کشی، زورِ بازو نمی‌خواهد، دلِ عاشق می‌خواهد که بارِ غمِ علمدار را به دوش بکشد.

علم_و_علامت

کتل_و_اسب

1

کتل، اسبی است آراسته اما بی‌سوار. یادآور ذوالجناح که با زین واژگون برگشت.

کتل_و_اسب
2

دیدن کتل در پیشانی دسته عزا، دل را می‌برد به عصر عاشورا.

کتل_و_اسب
3

پارچه‌های رنگین روی کتل، نذر مادرانی است که فرزندانشان را بیمه اسب حسین (ع) کرده‌اند.

کتل_و_اسب

بیرق_و_پرچم

1

بیرق‌های سرخ، فریاد «یالثارات الحسین»اند و بیرق‌های سیاه، نشانه‌ی ماتم ابدی.

بیرق_و_پرچم
2

پرچم سبز، نماد سیادت و اهل بیت است. هر جا این پرچم است، آنجا خیمه حسین (ع) است.

بیرق_و_پرچم
3

نوشته‌های روی پرچم، شعار نیست، شعور است: هیهات منا الذله.

بیرق_و_پرچم
4

این پرچم‌های کهنه، آبروی محله‌های ماست. وقتی نصب می‌شوند، شهر رنگ خدا می‌گیرد.

بیرق_و_پرچم

ادبی

1

نمادها، زبانِ گویایِ احساساتِ بی‌بیان هستند.

ادبی
2

فولادِ علم، در برابرِ نرمیِ اشکِ عزادار، آب می‌شود.

ادبی
3

هر گره‌ای که بر پرچم می‌خورد، گره‌ای است که از کارِ فروبسته‌ی ما باز می‌شود.

ادبی
4

علم، صلیب نیست؛ ستونِ خیمه‌یِ ولایت است که بر دوشِ جوانمردان حمل می‌شود.

ادبی

عَلَم و علامت؛ نماد حضرت عباس (ع)

«عَلَم» یا علامت، مهم‌ترین نماد در دسته‌های عزاداری ایرانی است که یادآور پرچمداری حضرت عباس (ع) است. تیغه‌های فولادی و بلند آن (که معمولاً فرد و از ۳ تا ۳۳ تیغه است) نماد حق‌طلبی و ایستادگی است. تیغه وسط که بلندتر است، نمادِ «الله» یا نیزه است. تندیس‌های فلزی مانند مرغ رخ، کبوتر، شیر و اژدها بر روی آن نصب می‌شود که هر کدام بار معنایی خاصی در فرهنگ اساطیری و مذهبی دارند.

کُتَل؛ اسب بی‌سوار

کُتَل به اسبی گفته می‌شود که با پارچه‌های قیمتی، شال‌های ترمه و گاهی سلاح و کلاه‌خود تزئین شده، اما سواری ندارد. این نماد، تداعی‌کننده اسب امام حسین (ع) (ذوالجناح) است که پس از شهادت ایشان، خونین و بی‌سوار به خیمه‌ها بازگشت. حرکت کتل در جلوی دسته‌ها، حزن و اندوه عمیقی ایجاد می‌کند.

بیرق و پرچم؛ نشانه‌های هویت

بیرق‌ها و پرچم‌ها با رنگ‌های مختلف، پیام‌های متفاوتی دارند. پرچم سیاه نماد عزا (رنگ چادر حضرت زینب و لباس بنی‌هاشم)، پرچم سرخ نماد خونخواهی و قیام (پرچم گنبد امام)، و پرچم سبز نماد اهل بیت و صلح است. نوشته‌هایی با خط نستعلیق و ثلث بر روی این پرچم‌ها، شعارهای عاشورا را منتقل می‌کنند.

نخل؛ تابوت نمادین

در مناطق کویری، «نخل» نماد تابوت و تشییع پیکر امام حسین (ع) است. ساختار مشبک و چوبی آن که با پارچه‌های سیاه و سبز پوشانده می‌شود، نمادی از پیکر مقدس امام است که بر دوش مردم حمل می‌شود.

گهواره؛ یاد علی اصغر (ع)

گهواره (مهد) نماد حضرت علی اصغر (ع) است. گهواره‌ای کوچک که با پارچه‌های سبز و سفید تزئین شده و معمولاً زنان برای نذر فرزنددار شدن یا شفای کودکان به آن متوسل می‌شوند.

سوالات متداول

تیغه‌های علم نشانه چیست؟
تعداد تیغه‌ها معمولاً فرد است (۵ تن، ۱۲ امام، ۱۴ معصوم). تیغه‌ها نماد نور، حق‌طلبی و ایستادگی هستند.
تندیس شیر روی علم چه معنایی دارد؟
شیر نماد حضرت علی (ع) (اسدالله) و شجاعت است. همچنین اشاره به شیری دارد که طبق روایات در کربلا از اجساد محافظت می‌کرد.
تفاوت علم و کتل چیست؟
علم سازه‌ای فلزی و عمودی با تیغه‌هاست، اما کتل اسبی تزئین شده و بی‌سوار است.
چرا روی علم پر می‌گذارند؟
پرهای رنگی (معمولاً شترمرغ) نماد زیبایی، وقار و نشان‌دهنده فرماندهی در جنگ‌های قدیم است.
پنجه فلزی بالای پرچم نشانه چیست؟
نماد «دست بریده حضرت عباس (ع)» یا «پنج تن آل عبا» است.
آیا علم‌کشی پهلوانی است؟
بله، حمل علم‌های سنگین نیاز به قدرت بدنی دارد و معمولاً پهلوانان و جوانمردان محله این کار را به عشق اهل بیت انجام می‌دهند.
بیرق سه گوش چه نام دارد؟
به پرچم‌های سه گوش معمولاً «پَرچَم» یا «کتیبه» می‌گویند که سردر هیئت‌ها نصب می‌شود.
توق (طوق) چیست؟
نوعی علم قدیمی و تک تیغه است که پارچه‌های زیادی به آن آویزان می‌شود و در عزاداری‌های سنتی کاربرد دارد.
زنگوله در زورخانه و علم نشانه چیست؟
صدای زنگ، بیدارباش و هشدار است و یادآور صدای جرس کاروان کربلاست.
آیا این نمادها در زمان امام حسین (ع) بود؟
خیر، اکثر این نمادها (مثل علم فلزی) در دوران صفویه و قاجار وارد فرهنگ عزاداری شده‌اند، اما ریشه در مفاهیم عاشورایی دارند.
WordAbyss - آشنایی با نمادهای عاشورایی | علم، کتل و بیرق 1405