کوزه در رباعیات خیام، یکی از قویترین نمادهاست. کوزه نمادی از انسان است؛ انسانی که از خاک خلق شده، روزی میشکند و دوباره به خاک تبدیل میشود تا شاید دوباره کوزهای دیگر از او ساخته شود. این چرخه، بیانگر فلسفه تناسخ نیست، بلکه اشاره به گردش ماده در طبیعت دارد.
در یکی از معروفترین رباعیات، خیام کوزهها را به سخن در میآورد. پرسش «کو کوزهگر و کوزهخر و کوزهفروش؟» اشاره به این دارد که خالق، مخلوق و مصرفکننده، همگی در برابر قانون مرگ یکسان هستند و سرانجام همه نیستی است.
وقتی خیام میگوید «این دسته که بر گردن او میبینی / دستی است که بر گردن یاری بوده است»، انسان را به تواضع دعوت میکند. او یادآوری میکند که زیبایی و عشق زمینی جاودانه نیست و نباید باعث غرور شود.
هدف خیام از یادآوری تبدیل شدن به خاک، ترساندن نیست، بلکه بیدار کردن انسان است تا زندگی را سخت نگیرد، طمع نورزد و با دیگران مهربان باشد، چرا که فرصت بسیار کوتاه است.
در اشعار خیام، کوزهگر استعارهای از فلک، روزگار یا تقدیر است که بیوقفه انسانها را میسازد و میشکند. این نگاه جبری، انسان را در برابر عظمت هستی کوچک و تسلیم نشان میدهد.
