در آستانه جنگ احزاب، زمانی که خبر حرکت سپاه عظیم کفر به سوی مدینه رسید، پیامبر اکرم (ص) اصحاب را برای مشورت فراخواندند. با اینکه ایشان عقل کل و متصل به وحی بودند، اما برای آموزش به امت و شخصیت دادن به یاران، مجلس شورا تشکیل دادند. این اقدام نشان میدهد که در مدیریت اسلامی، استبداد رأی جایی ندارد و باید از تمامی ظرفیتهای فکری استفاده کرد.
سلمان فارسی که با فنون نظامی ایرانیان آشنا بود، پیشنهاد حفر خندق در قسمتهای نفوذپذیر مدینه را داد. این تاکتیک در میان اعراب بیسابقه بود. پذیرش این پیشنهاد توسط پیامبر، دو درس بزرگ دارد: اول، عدم تعصب بیجا نسبت به راهکارهای خارجی اگر مفید باشند؛ و دوم، شایستهسالاری و پذیرش نظر حق، حتی اگر از جانب یک فرد غیر بومی (عجم) باشد.
پس از تصویب طرح، فاز اجرا با سرعتی حیرتانگیز آغاز شد. پیامبر شهر مدینه را به قطعات مشخص تقسیم کردند و هر گروه را مسئول بخشی از کار قرار دادند. خود ایشان نیز دوشادوش مسلمانان کلنگ میزدند و خاک جابجا میکردند. این سبک رهبری که در آن مدیر در سختیها شریک زیردستان است، بالاترین سطح انگیزه و وفاداری را ایجاد میکند.
سلمان فارسی نماد یک نخبه بصیر و متعهد است که دانش خود را در خدمت ولی خدا قرار میدهد. جمله معروف «سلمان منا اهل البیت» در همین ایام و زمانی که مهاجر و انصار بر سر انتساب او نزاع داشتند، صادر شد. این نشان میدهد که در نگاه مدیریتی اسلام، ملاک تقرب و ارتقا، تقوا و کارآمدی است، نه قبیله و نژاد.
امروزه نیز در نبردهای ترکیبی و اقتصادی، نیاز به حفر خندقهای فرهنگی و اقتصادی داریم. پیشنهاد سلمان به ما میآموزد که باید نقاط نفوذ دشمن را بشناسیم و با راهکارهای نوآورانه و بومی، سدی نفوذناپذیر در برابر تهاجم بیگانگان ایجاد کنیم. اقتصاد مقاومتی نمونهای از این استراتژی دفاعی در برابر احزاب مدرن است.
