استهلال به معنای تلاش برای دیدن هلال ماه نو در شب اول ماه قمری است. این عمل در پایان ماه رمضان برای تعیین روز عید فطر اهمیت حیاتی دارد. از نظر شرعی، اطمینان از پایان ماه رمضان برای افطار کردن واجب است و این اطمینان از طریق رویت هلال حاصل میشود.
یکی از مباحث فقهی مهم، اعتبار رویت هلال با ابزار اپتیکی (تلسکوپ و دوربین) است. نظر مشهور مقام معظم رهبری و برخی مراجع، اعتبار رویت با چشم مسلح است، در حالی که برخی دیگر از فقها تنها رویت با چشم عادی را معتبر میدانند. این تفاوت فتوا گاهی باعث اختلاف در اعلام عید میشود.
در ایران، ستاد استهلال تحت نظر دفتر مقام معظم رهبری فعالیت میکند. این ستاد با اعزام صدها گروه رصدی متخصص به نقاط مختلف کشور، گزارش های رویت را جمع آوری کرده و پس از بررسی دقیق علمی و فقهی، نتیجه را به استحضار رهبر انقلاب میرساند تا ایشان حکم نهایی را صادر کنند.
عوامل متعددی در دیده شدن ماه تاثیر دارند: ارتفاع ماه از افق، ضخامت بخش روشن ماه، فاصله زاویه ای ماه و خورشید، و شرایط جوی (گرد و غبار و رطوبت). گاهی ماه در آسمان هست اما به دلیل نزدیکی زیاد به خورشید یا غبار آلودگی افق، دیده نمیشود.
ممکن است ماه در یک شهر دیده شود و در شهر دیگری دیده نشود. فقها مبحثی به نام «اتحاد افق» دارند. یعنی اگر در شهری ماه دیده شد، برای شهرهای هم افق یا شهرهایی که غروبشان دیرتر است نیز ثابت میشود. این مساله علمی باعث تفاوت روز عید در کشورهای مختلف میشود.
