هجرت پیامبر اکرم (ص) از مکه به مدینه در ربیع الاول سال سیزدهم بعثت، مهم ترین رویداد تاریخ اسلام است. این واقعه چنان اهمیتی داشت که بعدها در زمان خلیفه دوم با مشورت حضرت علی (ع)، به عنوان مبدأ تاریخ مسلمانان (تقویم هجری قمری) انتخاب شد. هجرت تنها یک جابجایی مکانی نبود، بلکه گذر از دوران ضعف و فشار در مکه به دوران قوت و تشکیل حکومت در مدینه بود که زمینه ساز گسترش سریع اسلام در شبه جزیره عربستان و سپس جهان شد.
پس از ۱۳ سال دعوت در مکه و تحمل شکنجه ها و آزارهای مشرکان قریش، و پس از وفات ابوطالب و حضرت خدیجه، فشار بر مسلمانان به اوج رسید. همزمان، مردم یثرب (مدینه) که از جنگ های داخلی خسته بودند، با پیامبر پیمان بستند (پیمان های عقبه) و از ایشان دعوت کردند به شهرشان بیایند. سران قریش که احساس خطر کردند، تصمیم به قتل پیامبر گرفتند (در دارالندوه). خداوند پیامبر را آگاه کرد و فرمان هجرت صادر شد.
پیامبر (ص) در شب اول ربیع الاول (لیلة المبیت) در حالی که حضرت علی (ع) در بسترشان خوابیده بود، مخفیانه از خانه خارج شدند. ایشان به همراه ابوبکر به غار ثور رفتند و سه روز در آنجا مخفی ماندند تا جستجوی مشرکان فروکش کند. سپس از بیراهه ها به سمت مدینه حرکت کردند. معجزات فراوانی در این مسیر رخ داد، از جمله تنیدن تار عنکبوت بر دهانه غار که باعث نجات جان پیامبر شد.
خبر هجرت پیامبر به مردم یثرب رسیده بود و آنها مشتاقانه منتظر ورود ایشان بودند. سرانجام پیامبر در ۱۲ ربیع الاول وارد محله قبا در نزدیکی مدینه شدند و اولین مسجد را بنا کردند. استقبال مردم مدینه بی نظیر بود؛ آنها با سرودن اشعار (طلع البدر علینا) و قربانی کردن، شادی خود را ابراز کردند. با ورود پیامبر، نام شهر از یثرب به «مدینة النبی» تغییر یافت.
هجرت باعث شد اسلام از یک دین فردی و تحت فشار، به یک نظام اجتماعی و سیاسی تبدیل شود. در مدینه، پیامبر اولین قانون اساسی (پیمان نامه مدینه) را تدوین کرد، بین مهاجرین و انصار عقد اخوت بست، مسجد النبی را به عنوان مرکز حکومت بنا کرد و سپاه اسلام را سازماندهی نمود. همه پیروزی های بعدی اسلام ریشه در این حرکت استراتژیک و الهی دارد.
