تفسیر آیه اشتراء و فداکاری امام علی در لیلة المبیت 1405

تمام مفسران شیعه و بسیاری از بزرگان اهل سنت اتفاق نظر دارند که آیه ۲۰۷ سوره بقره در شأن امیرالمؤمنین (ع) در لیلة المبیت نازل شده است.

این آیه زمانی نازل شد که جبرئیل و میکائیل از فداکاری علی (ع) شگفت‌زده شدند و خداوند به فرشتگان مباهات کرد.

شأن نزول این آیه سندی محکم بر فضیلت بی‌همتای امام علی (ع) است که جان خود را با خدا معامله کرد.

خداوند متعال در این آیه خریدار جان علی (ع) شد و بهای آن را رضایت ابدی خود قرار داد.

نزول این آیه در شب اول ربیع‌الاول، مهر تأییدی آسمانی بر جانشینی و لیاقت علی (ع) برای رهبری امت بود.

مخاطب خاص این آیه، شخصیتی است که نفسش نفس پیامبر است و برای حفظ جان رسول خدا، خود را در معرض تیغ قرار داد.

تاریخ گواهی می‌دهد که هیچ کس جز علی بن ابی‌طالب (ع) مصداق کامل و اتم این آیه شریفه نیست.

این آیه خط بطلانی است بر تمام ادعاهای گزاف دیگران، چرا که خدا تنها معامله علی (ع) را ستود.

نزول این آیه در فضای پرالتهاب مکه، نشان‌دهنده عظمت کار امیرالمؤمنین (ع) در آسمان‌ها و زمین است.

این شأن نزول، مدال افتخاری است که تا قیامت بر سینه تاریخ اسلام و تشیع می‌درخشد.

واژه (یشری) در اینجا به معنای (می‌فروشد) است؛ یعنی فروشنده جان علی (ع) و خریدار خداست.

کلمه (نفسه) نشان می‌دهد که معامله بر سر تمام هستی و جان آدمی است، نه بخشی از مال یا دارایی.

عبارت (ابتغاء مرضات الله) بیانگر نیت خالصانه است؛ یعنی هیچ انگیزه دنیوی، شهرت یا مقامی در کار نبوده است.

(والله رئوف بالعباد) در پایان آیه، اشاره به لطف و رحمت خاص الهی دارد که شامل حال چنین ایثارگرانی می‌شود.

استفاده از لفظ (من الناس) (از میان مردم) نشان‌دهنده برجستگی و ممتاز بودن این فرد در میان تمام بشریت است.

تعبیر (شراء) (خرید و فروش) نشان‌دهنده یک معامله واقعی و دوطرفه میان بنده عاشق و پروردگار است.

ادبیات آیه حاکی از قطعیت و تحقق این معامله است و وعده‌ای تخلف‌ناپذیر را بیان می‌کند.

حذف متعلقات در (مرضات الله) دلالت بر گستردگی و عظمت رضایت الهی دارد که قابل توصیف نیست.

این آیه از نظر بلاغی در اوج فصاحت است و کوتاهی کلمات، عمق معنای ایثار را به تصویر می‌کشد.

تکرار نشدن نام فرد در آیه و توصیف صفت او، برای تعمیم درس ایثار و تأکید بر ویژگی عمل است.

در این آیه، عاشق (علی ع) جان خود را به معشوق (خدا) تقدیم می‌کند تا محبوب (محمد ص) سلامت بماند.

لیلة المبیت شب وصل بود؛ شبی که علی (ع) از خود بی خود شد و در خدا فانی گشت.

عرفان عملی یعنی اینکه انسان در مقام عمل، هیچ چیزی را برای خود نخواهد و همه را فدای دوست کند.

خواب علی (ع) در آن شب، بیداری محض بود؛ بیداری روح در محضر ربوبی.

این معامله نشان داد که بالاترین درجه عرفان، خدمت به خلق و حفظ ولی خداست، نه عزلت‌نشینی.

آرامش امام در بستر خطر، نشان از مقام (اطمینان نفس) و (رضا) دارد که عالی‌ترین درجات عرفانی است.

خداوند با خریدار شدن جان علی (ع)، او را مظهر اسماء و صفات خود در زمین قرار داد.

در عرفان علوی، ترس از غیر خدا شرک است؛ و علی (ع) در لیلة المبیت توحید ناب را به نمایش گذاشت.

این آیه رمز عبور از خودیت به خداخواهی است؛ مسیری که سالکان باید از مولای متقیان بیاموزند.

فنای فی الله در لیلة المبیت به معنای واقعی کلمه محقق شد؛ جایی که (من) از میان برخاست و فقط (او) ماند.

لیلة المبیت نقطه عطف تاریخ اسلام بود؛ اگر این فداکاری نبود، هجرت ناتمام می‌ماند و اسلام در مکه دفن می‌شد.

این واقعه سرآغاز تاریخ هجری و تمدن اسلامی است که با فداکاری علی (ع) پی‌ریزی شد.

مقایسه عمل علی (ع) با دیگران در موقعیت‌های مشابه، عیار ایمان واقعی را در تاریخ مشخص می‌کند.

تاریخ شهادت می‌دهد که هرگاه اسلام در خطر بود، این علی (ع) بود که سپر بلا می‌شد.

این رویداد تاریخی، خط جدایی نفاق از ایمان خالص در صدر اسلام بود.

لیلة المبیت پاسخی دندان‌شکن به کسانی است که سعی در انکار فضائل اهل بیت در تاریخ داشتند.

تطبیق این آیه با واقعه لیلة المبیت در منابع اهل سنت (مانند تفسیر فخر رازی) غیرقابل انکار است.

این واقعه نشان داد که بار اصلی رسالت همواره بر دوش پیامبر (ص) و علی (ع) بوده است.

در طول تاریخ، هر جا پرچم اسلام بالا رفت، ریشه‌اش در فداکاری‌هایی چون لیلة المبیت بود.

تاریخ اسلام وامدار آن شب و آن خواب آرام است که طوفان کفر را آرام کرد.

قرآن کریم ملاک برتری انسان‌ها را نه ثروت و قدرت، بلکه ایثار و فداکاری در راه خدا معرفی می‌کند.

پیام آیه این است که رضایت خدا گران‌بهاست و گاهی بهای آن، گذشتن از جان شیرین است.

خداوند در قرآن تضمین کرده است که پاداش ایثارگران را ضایع نخواهد کرد (رئوف بالعباد).

این آیه به ما می‌آموزد که هدف وسیله را توجیه نمی‌کند، بلکه نیت (ابتغاء مرضات الله) به عمل ارزش می‌دهد.

قرآن مومنان را دعوت می‌کند تا جان خود را سرمایه‌ای ببینند که باید با بهترین خریدار (خدا) معامله شود.

امنیت و آرامش جامعه اسلامی در گرو وجود افرادی است که حاضرند جان خود را فدا کنند.

این آیه الگوی سبک زندگی جهادی را ترسیم می‌کند: زندگی برای خدا و مرگ در راه خدا.

قرآن با این آیه، معیاری برای شناخت رهبران الهی ارائه می‌دهد: کسانی که پیشگام خطرپذیری هستند.

پیام جاودانه آیه این است که راه رسیدن به قرب الهی، عبور از تعلقات دنیوی و جانی است.

خداوند با نزول این آیه، حجت را بر تمام مسلمانان تمام کرد که علی (ع) برترین الگو برای پیروی است.