در فقه اسلامی، مورد اصلی مصرف زکات فطره، «فقرا و مساکین» هستند. فقیر کسی است که هزینه زندگی خود و خانواده اش را برای یک سال کامل ندارد و شغلی هم ندارد که بتواند این هزینه را تامین کند. مسکین کسی است که وضعیتش از فقیر بدتر است. بنابراین دادن فطریه به کسی که درآمد کافی دارد جایز نیست.
اسلام دین پیوندهای اجتماعی است. در پرداخت زکات فطره، سفارش اکید شده است که ابتدا به خویشاوندان فقیر خود (صله رحم) توجه کنید. اگر در اقوام فقیری نبود، همسایگان نیازمند در اولویت هستند. این کار باعث تقویت محبت و همبستگی در فامیل و محله میشود.
یکی از احکام بسیار مهم و اختصاصی زکات فطره، مربوط به سادات است. طبق فقه شیعه، شخصی که سید نیست (از نسل هاشم نیست) نمیتواند فطریه خود را به سید بدهد. زیرا زکات «چرک مال» محسوب میشود و بر سادات حرام است (مگر زکات سید به سید). رعایت این نکته برای قبولی عمل ضروری است.
بنابر احتیاط واجب، اگر در شهر محل سکونتِ شخصِ روزه دار، فقیر وجود داشته باشد، نباید فطریه را به شهر دیگری منتقل کرد. فلسفه این حکم، رسیدگی به فقرای بومی و حل مشکلات اقتصادی همان منطقه است. البته اگر حاکم شرع یا نماینده او اجازه دهد، مانعی ندارد.
در هنگام پرداخت فطریه، حفظ کرامت انسانی گیرنده بسیار حیاتی است. نباید کاری کرد که فقیر احساس حقارت کند. بسیاری از بزرگان توصیه میکنند که فطریه را به واسطه ها یا موسسات معتمد بدهید یا به گونه ای پرداخت کنید که شبیه هدیه باشد.
