روز جهانی حقوق مصرفکننده (۱۵ مارس) با هدف افزایش آگاهی جهانی درباره نیازها و حقوق اولیه مصرفکنندگان و حمایت از آنها در برابر تخلفات بازار نامگذاری شده است. این روز فرصتی است تا دولتها و تولیدکنندگان به مسئولیتهای خود در قبال ایمنی کالا، قیمتگذاری عادلانه و شفافیت اطلاعات عمل کنند. در دنیای امروز، مصرفکنندگان نیروی محرکه اقتصاد هستند و نادیده گرفتن حقوق آنها منجر به بیثباتی بازار و سلب اعتماد عمومی میشود.
در جمهوری اسلامی ایران، قانون حمایت از حقوق مصرفکنندگان مصوب مجلس شورای اسلامی، چارچوب قانونی محکمی برای دفاع از خریداران ایجاد کرده است. نهادهایی مانند سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان و سازمان تعزیرات حکومتی، وظیفه رسیدگی به شکایات و برخورد با گرانفروشی، کمفروشی و احتکار را دارند. فراتر از قانون، در فرهنگ بازار سنتی ایران، «انصاف» و «رضایت مشتری» همواره ارزشهایی بنیادین بودهاند که باید احیا و تقویت شوند.
از دیدگاه دینی، حقوق مصرفکننده مصداق بارز «حقالناس» است. اسلام دستورات سختگیرانهای برای تجار و فروشندگان دارد؛ از جمله ممنوعیت غش در معامله، احتکار، ربا و کمفروشی. کاسب امین و راستگو در روز قیامت با پیامبران محشور میشود. این آموزهها تأکید میکنند که کسب سود نباید به قیمت فریب یا ضرر رساندن به دیگران باشد. رعایت این اصول، باعث برکت در رزق و آرامش روانی جامعه میشود.
با گسترش خریدهای اینترنتی، حقوق مصرفکننده وارد فاز جدیدی شده است. حق انصراف از خرید، امنیت درگاههای پرداخت، حفظ حریم خصوصی اطلاعات مشتری و مطابقت کالای ارسالی با عکس و توضیحات، از چالشهای جدید است. نماد اعتماد الکترونیکی (اینماد) یکی از ابزارهایی است که به مصرفکنندگان ایرانی کمک میکند تا فروشگاههای معتبر را شناسایی کنند. سواد دیجیتال برای خریداران آنلاین یک ضرورت است.
اولین گام در دفاع از حقوق مصرفکننده، آگاهی است. خریداران باید بدانند که حق دارند فاکتور رسمی دریافت کنند، از گارانتی کالا استفاده نمایند و در صورت مشاهده تخلف، به مراجع قانونی شکایت کنند. سامانه ۱۲۴ در ایران راهی ساده برای گزارش تخلفات صنفی است. سکوت در برابر تخلف، چراغ سبزی به متخلفان برای ادامه روند ناعادلانه است.
