زکات فطره یا فطریه، مالی است که پرداخت آن در پایان ماه مبارک رمضان و روز عید فطر بر مسلمانان واجب است. این عمل نوعی شکرگزاری برای توفیق روزهداری و سلامتی است. فلسفه اصلی آن، تأمین نیازهای فقرا در روز عید است تا هیچکس در این روز شاد، گرسنه یا محتاج نماند. مقدار آن برای هر نفر معادل سه کیلوگرم از قوت غالب (غذای اصلی) مردم آن منطقه، مانند گندم، برنج، خرما و غیره است.
فطریه بر کسی واجب است که در هنگام غروب شب عید فطر، چهار شرط را داشته باشد: ۱. بالغ باشد، ۲. عاقل باشد، ۳. بنده (برده) نباشد، ۴. فقیر نباشد (یعنی مخارج سال خود و خانوادهاش را داشته باشد). چنین شخصی باید برای خود و تمام کسانی که نانخور او هستند (تحت تکفل او زندگی میکنند)، فطریه بپردازد. نانخور شامل همسر، فرزندان و حتی مهمانی که پیش از غروب آمده و شب میماند (بنا بر نظر برخی مراجع) میشود.
در احکام شرعی، مسئله «سیادت» در پرداخت فطریه مهم است. قانون کلی این است: «غیر سید نمیتواند به سید فطریه بدهد». بنابراین، اگر سرپرست خانواده سید نیست، فطریه او و خانوادهاش (حتی اگر همسرش سید باشد) به فقیر سید نمیرسد. اما اگر سرپرست خانواده سید باشد، میتواند فطریه خود را هم به سید و هم به غیر سید بدهد. فطریه سادات معمولاً جداگانه جمعآوری میشود.
کفاره جریمهای است که برای نگرفتن روزه یا باطل کردن آن تعیین شده است. کفاره دو نوع اصلی دارد: ۱. کفاره عذر (غیرعمد): برای کسی که به دلیل بیماری، بارداری یا شیردهی روزه نگرفته و تا رمضان سال بعد هم نتوانسته قضا کند (یک مد طعام یا ۷۵۰ گرم گندم برای هر روز). ۲. کفاره عمد: برای کسی که بدون عذر شرعی روزه خود را خورده است (۶۰ مد طعام یا ۶۰ روز روزه برای هر روز).
زمان پرداخت فطریه از غروب شب عید فطر تا ظهر روز عید (قبل از اقامه نماز عید) است. اگر کسی نماز عید نمیخواند، تا اذان ظهر فرصت دارد. اگر در این زمان پرداخت نکند، باید آن را کنار بگذارد. احتیاط واجب آن است که فطریه به فقرای شیعه و متدین داده شود. اولویت با فقرای فامیل و همسایگان است. امروزه پرداخت الکترونیکی به مؤسسات خیریه معتبر نیز جایز است به شرطی که اطمینان حاصل شود پول در راه شرعی و در زمان مقرر مصرف میشود.
