زکات فطره یا فطریه، مالی است که پرداخت آن در پایان ماه مبارک رمضان و شب عید فطر بر مسلمانان واجب است. این عمل واجب، مکمل روزهداری شناخته میشود و روایات متعددی تأکید دارند که قبولی روزه ماه رمضان منوط به پرداخت فطریه است. فلسفه اصلی این کار، رسیدگی به حال نیازمندان در روز عید است تا هیچ خانوادهای در این جشن بزرگ اسلامی، گرسنه یا غمگین نباشد.
پرداخت فطریه بر کسی واجب است که در لحظه غروب آفتاب شب عید فطر، چهار شرط را داشته باشد: ۱. بالغ باشد. ۲. عاقل باشد. ۳. بنده و برده نباشد. ۴. فقیر نباشد (یعنی مخارج سال خود و خانوادهاش را داشته باشد). سرپرست خانواده باید برای خودش و تمام کسانی که «نانخور» او محسوب میشوند (همسر، فرزندان، و حتی مهمانی که نانخور حساب شود)، زکات فطره را بپردازد.
مقدار فطریه برای هر نفر، معادل «سه کیلوگرم» (یک صاع) از قوت غالب (غذای اصلی) مردم آن شهر یا خانواده است. این غذا میتواند گندم (نان)، برنج، خرما، جو، کشمش یا ذرت باشد. نمازگزار میتواند خودِ جنس (مثلاً ۳ کیلو برنج) را به فقیر بدهد یا «قیمت روز» آن را پرداخت کند. دفاتر مراجع تقلید هر سال مبلغ معادل ۳ کیلو گندم و برنج را اعلام میکنند تا پرداخت آسانتر شود. بهتر است قوت غالبی که خود خانواده مصرف میکند، مبنا قرار گیرد.
یکی از سؤالات رایج، حکم فطریه مهمان است. اگر مهمان پیش از غروب شب عید وارد شود و «نانخور» صاحبخانه محسوب شود (مثلاً چند روز مانده باشد)، فطریه او با صاحبخانه است. اما اگر فقط برای یک شب افطاری دعوت شده و نانخور حساب نمیشود، اکثر مراجع (از جمله مقام معظم رهبری) معتقدند فطریه بر عهده خودِ مهمان است. در موارد مشکوک، احتیاط آن است که با هماهنگی یکدیگر پرداخت کنند.
زمان کنار گذاشتن فطریه، شب عید فطر (بعد از غروب) است و زمان پرداخت آن تا قبل از اقامه نماز عید است. اگر کسی نماز عید نمیخواند، تا ظهر عید فرصت دارد. مصرف فطریه دقیقاً همان مصرف زکات است (فقرا، مساکین، بدهکاران و...). احتیاط واجب آن است که فطریه به فقرای مؤمن و شیعه همان شهر داده شود و از انتقال آن به شهر دیگر (در صورت وجود فقیر در شهر خود) پرهیز شود.
