شهر مدینه از سه طرف توسط عوارض طبیعی محافظت میشد؛ نخلستانهای متراکم و زمینهای سنگلاخی (حره) که عبور سپاهیان انبوه را غیرممکن میکرد. تنها منطقه آسیبپذیر، شمال مدینه بود. استراتژی پیامبر (ص) بستن این دهانه با یک مانع مصنوعی (خندق) بود تا شهر را به یک دژ نفوذناپذیر تبدیل کنند. کوه سلع نیز به عنوان تکیهگاه و دیدگاه فرماندهی انتخاب شد.
ابعاد خندق بر اساس پرش اسبهای جنگی عرب محاسبه شده بود. عرض آن به گونهای بود که اسبها قادر به پریدن نبودند و عمق آن مانع از پایین آمدن و بالا رفتن پیادهنظام میشد. خاکهای کنده شده در سمت مسلمانان ریخته شد تا هم خاکریزی برای دفاع باشد و هم دید دشمن را کور کند. این مهندسی دقیق، سپاه ده هزار نفری احزاب را پشت دروازههای مدینه زمینگیر کرد.
خطرناکترین بخش نقشه جنگ، خیانت قبیله یهودی بنیقریظه بود که در جنوب مدینه ساکن بودند. آنها پیمان خود را شکستند و قصد داشتند از پشت به مسلمانان خنجر بزنند. پیامبر (ص) با اعزام دستههای کوچک نظامی برای نمایش قدرت و همچنین استفاده از تاکتیکهای جنگ روانی، مانع از اتحاد عملی آنها با سپاه قریش شدند.
استراتژی دفاعی پیامبر (ص) بر مبنای «فرسایش دشمن» بود. با طولانی شدن محاصره، کمبود علوفه برای اسبهای دشمن، سرمای شدید هوا و وزش طوفانهای سهمگین، شیرازه سپاه احزاب از هم پاشید. تدبیر پیامبر (ص) باعث شد تا بدون درگیری خونین گسترده (جز نبرد تن به تن امام علی)، بزرگترین ائتلاف دشمن شکست بخورد.
نقشه جنگ خندق به عنوان یکی از درخشانترین نمونههای دفاع شهری در تاریخ جنگهای کلاسیک شناخته میشود. این نبرد نشان داد که چگونه یک نیروی اقلیت با بهرهگیری از هوش نظامی، زمین و زمان، میتواند بر اکثریتی مجهز و پرتعداد غلبه کند.
