خدایا، خدایا، ببخشا گناهم / که جز تو، نباشد کسی تکیه گاهم
نوحه گونه
6
وداع ای ابوحمزه و افتتاح / وداع ای همه نور و فوز و فلاح
نوحه گونه
7
دلم تنگِ ذکرِ علی میشود / دلم تنگِ صحن و سِرا میشود
نوحه گونه
8
اگر زنده بودم سالِ دگر / بیایم دوباره با چشمِ تر
نوحه گونه
9
ولی گر اجل، مهلتم را گرفت / تو یادم کن ای، منجیِ منتظَر
نوحه گونه
سپید
1
شبهای قدر تمام شد / و ما دوباره به زمین بازگشتیم / از آسمانی که در دسترس بود / چقدر ستاره چیدیم؟ / چقدر ماه را در آغوش گرفتیم؟ / خداحافظ ای نردبانهای نامرئی / خداحافظ ای سکوتِ پرهیاهویِ سحر / دلم برای «بک یا الله» تنگ میشود / برای لرزشِ شانهها / برای خیسیِ گونهها / خداحافظ ای شبهای بیداری / کاش بیدار بمانیم / تمامِ سال را / تا طلوعِ خورشیدِ موعود...
سپید
کلاسیک
1
سحرگاهان که شبنم میچکید از چشمِ بیداران / وداع کردیم با ماهِ خدا، با جمعِ یاران
کلاسیک
2
چه شبهایی که نورِ حق، تجلی در دلِ ما داشت / چه سُکرآور شرابی بود، در کامِ خماران
کلاسیک
3
دریغا سفرهای گسترده بود و ما نخوردیمش / کنون برچیده شد این خوان، زِ پیشِ روزه داران
کلاسیک
4
اگر حک شد به پیشانی، نشانِ بندگی امشب / مبارک باد این طغرا، به جمعِ رستگاران
کلاسیک
5
خدایا گرچه پایان یافت، ایامِ ضیافتها / ولی بگشا درِ رحمت، به رویِ شرمساران
کلاسیک
6
شبِ قدر است و تقدیرِ من و تو، بسته شد یارا / خوشا آن کس که نامش هست، در خیلِ سواران
کلاسیک
کوتاه
1
رفت شب قدر و ما خواب ماندیم / در حسرت یک جام شراب ماندیم
کوتاه
2
خداحافظ ای بهترین شب سال / ما منتظر احسن الحال ماندیم
کوتاه
3
الوداع ای جوشن و مجیر / الوداع ای نالههای شبگیر
کوتاه
4
تمام شد فرصتِ آشتی / چه کاشتی و چه برداشتی؟
کوتاه
5
شب قدر رفت و دلتنگیم / با نفسِ کافر میجنگیم
کوتاه
سنت وداع با شبهای قدر در ادب فارسی
در ادبیات آیینی و مذهبی ایران، «وداع» جایگاه ویژهای دارد. شاعران پارسیگوی همواره با زبانی لطیف و سرشار از احساس، با ماه رمضان و شبهای قدر خداحافظی کردهاند. این اشعار معمولاً ترکیبی از حسرت (برای از دست دادن فرصت) و امید (به قبولی اعمال) هستند. استفاده از استعاراتی مانند «برچیده شدن سفره»، «رفتن یار» و «پایان بازار عاشقی» در این اشعار بسیار رایج است و به مخاطب کمک میکند تا عظمت آنچه گذشته را بهتر درک کند.
تاثیر شعر در انتقال مفاهیم معنوی
شعر به دلیل وزن و آهنگی که دارد، راحتتر بر دل مینشیند و ماندگارتر است. اشعار وداع با شبهای احیا، کارکردی فراتر از احساسات دارند؛ آنها تلنگری هستند برای حفظ دستاوردهای معنوی. وقتی شاعر میگوید «خداحافظ ای رب عفو و غفران»، در واقع به مخاطب یادآوری میکند که رابطه با خدای بخشنده نباید با تمام شدن شبهای قدر قطع شود. این اشعار پلی هستند بین شور شب قدر و زندگی عادی روزمره.
مضامین رایج در اشعار شب بیست و سوم
از آنجا که شب بیست و سوم آخرین شب قدر است، اشعار مربوط به آن رنگ و بوی «التماس نهایی» و «بیم و امید» دارد. مضامینی مثل امضای تقدیر توسط امام زمان (عج)، توسل به امیرالمومنین (ع)، حسرت جاماندگان، و دعا برای زنده بودن در سال آینده، از ترجیعبندهای اصلی این سرودههاست. شاعر در این شب تلاش میکند با کلمات، آخرین قطرات رحمت را برای خود و مخاطبانش صید کند.
ارتباط شعر وداع با مناجاتهای ماثور
بسیاری از اشعار وداع، الهامگرفته از دعاهای ماثور اهل بیت (ع) هستند، به ویژه دعای وداع امام سجاد (ع) در صحیفه سجادیه. مفاهیمی مثل «السلام علیک یا شهر الله الاکبر» عیناً یا با ترجمه آزاد در اشعار بازتاب مییابند. این پیوند میان کلام معصوم و ذوق شاعرانه، باعث غنای فرهنگی و مذهبی اشعار شده و آنها را به ابزاری قدرتمند برای تهذیب نفس تبدیل کرده است.
کارکرد اجتماعی اشعار وداع
این اشعار معمولاً در پایان مراسم احیا به صورت جمعی خوانده میشوند (دم پایانی). این همخوانی باعث ایجاد یک روحیه جمعی و همدلی میان مومنان میشود. وقتی همه یکصدا میخوانند «خداحافظ ای شبهای احیا»، یک نوع عهد و پیمان نانوشته برای حفظ ارزشها شکل میگیرد و فضای جامعه را برای مدتی معطر به عطر معنویت نگه میدارد.
سوالات متداول
بهترین شاعران آیینی برای اشعار شب قدر چه کسانی هستند؟
شاعرانی مانند حافظ (در مفاهیم عرفانی)، شهریار، محتشم کاشانی و در دوران معاصر شاعرانی مثل حمیدرضا برقعی و سازگار آثار زیبایی دارند.
چرا با شب قدر خداحافظی میکنیم؟
چون این شبها ظرفیت زمانی ویژهای دارند که در سایر ایام سال تکرار نمیشوند و وداع با آنها وداع با این فرصت استثنایی است.
آیا شعر خواندن در شب قدر وارد شده است؟
خواندن اشعار حکیمانه و مناجاتی که دل را نرم کند و حاوی مضامین توبه و معرفت باشد، بسیار پسندیده و رایج است.
تفاوت شعر وداع شب 23 با وداع آخر ماه رمضان چیست؟
وداع شب 23 تمرکز بر پایان فرصت «تعیین سرنوشت» دارد، اما وداع آخر ماه تمرکز بر پایان «مهمانی خدا» و روزهداری دارد.
یک بیت معروف برای وداع با شب قدر بگویید؟
«امشب تمام آینهها را صدا کنید / گاهِ اجابت است، رو به خدا کنید».
آیا میتوانیم از این اشعار در استوری و وضعیت استفاده کنیم؟
بله، این اشعار کوتاه و دوبیتیها برای اشتراکگذاری در فضای مجازی جهت تذکر و التماس دعا بسیار مناسب هستند.
مضمون اصلی دوبیتیهای شب قدر چیست؟
معمولاً اظهار ندامت، درخواست بخشش، توسل به حضرت علی (ع) و حسرت از کوتاهیهای انجام شده.
چگونه شعر میتواند به گریه کردن کمک کند؟
شعر با تحریک احساسات و تصویرسازی هنری از غربت انسان و مهربانی خدا، قفل دل را میشکند و اشک را جاری میکند.
آیا شعر نو هم برای شب قدر مناسب است؟
بله، اشعار سپید و نو با زبانی امروزیتر میتوانند ارتباط عمیقی با نسل جوان برقرار کنند و مفاهیم را ملموستر سازند.
بعد از خواندن شعر وداع چه باید کرد؟
باید عزم خود را جزم کرد تا حال و هوای شعر و مناجات را در عمل و رفتار روزانه حفظ کنیم.