وداع با ماه رمضان، سنت اولیای الهی است. امام سجاد (ع) در صحیفه سجادیه با سوز و گداز با این ماه خداحافظی میکنند، نه به این خاطر که از سختی روزه راحت میشوند، بلکه به خاطر از دست دادن فرصتهای ناب همنشینی با خدا. وداع، نشانه معرفت انسان به ارزش زمانهای مقدس است. این وداع، نوعی دلتنگی عاشقانه برای معشوقی است که دارد سفر میکند.
واژه «فطر» از ریشه «فطرت» و «ابداع» است. عید فطر روزی است که انسان پس از یک ماه شستشوی روح و جسم، غبارهای گناه را کنار زده و به فطرت پاک الهی خود (که همان توحید و پاکی است) باز میگردد. سلام بر عید فطر، سلام بر این نوزایی و تولد دوباره است. این روز، جشن پیروزی بر نفس اماره و شیطان است.
مهمترین دغدغه مومن در لحظات وداع و سلام به عید، «حفظ» است. رمضان مانند یک اردوی آموزشی فشرده بود. هنر انسان این است که حال خوش سحرها، انس با قرآن و کنترل زبان و چشم را در یازده ماه دیگر سال نیز حفظ کند. عید فطر نقطه پایان نیست، بلکه نقطه شروعِ یک سبک زندگی جدید است که در رمضان تمرین شده است.
حالت مومن در شب و روز عید فطر، ترکیبی از ترس و امید است (خوف و رجا). ترس از اینکه مبادا اعمالش قبول نشده باشد یا حق ماه را ادا نکرده باشد، و امید به اینکه خداوند کریم است و کم را قبول میکند. متون ادبی وداع و تبریک عید، معمولاً این دو حس متضاد اما سازنده را به تصویر میکشند.
برخی تصور میکنند با پایان رمضان و آمدن عید، عبادتها تمام شد. اما عید فطر یادآوری میکند که خدای رمضان، خدای شوال و سایر ماهها نیز هست. تنها شکل عبادت تغییر میکند (روزه حرام میشود و صدقه و نماز عید جایگزین میشود). پیام اصلی وداع این است: خداحافظ ماهِ خدا، اما سلام بر خدایِ همیشگی.
