تحلیل تاریخی چرایی صلح امام حسن مجتبی (ع) و نرمش قهرمانانه 1405

شرایط دوران امام حسن (ع) پیچیده‌ترین دوران تاریخ صدر اسلام بود. نفاق پیچیده‌ای که معاویه ایجاد کرده بود، تشخیص حق از باطل را برای عوام دشوار می‌ساخت. صلح امام، نه سازش بود و نه تسلیم، بلکه تغییری در تاکتیک مبارزه برای حفظ اصل اسلام بود. اگر امام وارد جنگ می‌شدند، با توجه به خیانت فرماندهان و کمبود نیرو، نه تنها شکست می‌خوردند بلکه معاویه خود را خونخواه عثمان و مدافع اسلام معرفی می‌کرد و ریشه تشیع را می‌خشکاند.

خیانت فرماندهان سپاه امام حسن (ع) که با رشوه‌های معاویه دین خود را فروختند، کمر سپاه حق را شکست. وقتی عبیدالله بن عباس که فرمانده لشکر بود شبانه به اردوگاه دشمن پیوست، شیرازه ارتش از هم پاشید. در چنین شرایطی جنگیدن، خودکشی بود، نه شهادت.

معاویه با تبلیغات گسترده در شام، چهره‌ای مقدس از خود ساخته بود. امام حسن (ع) با پذیرش صلح مشروط، عملاً معاویه را در آزمونی تاریخی قرار دادند. وقتی معاویه پس از ورود به کوفه پیمان‌نامه را زیر پا گذاشت، نقاب نفاق از چهره‌اش افتاد و ماهیت ضد اسلامی بنی‌امیه برای مردم آشکار شد.

حفظ خون شیعیان خاص و یاران وفادار امیرالمومنین (ع) یکی از مهمترین دلایل صلح بود. اگر جنگی نابرابر رخ می‌داد، اقلیت شیعه که حافظان اصلی قرآن و سنت بودند، قتل‌عام می‌شدند و کسی برای انتقال پیام اسلام ناب باقی نمی‌ماند.

جامعه کوفه دچار خستگی از جنگ‌های طولانی صفین و نهروان بود و انگیزه جهاد نداشت. امام با مردمی روبرو بود که دنیاطلب شده بودند. تحمیل جنگ به چنین مردمی نتیجه‌ای جز شکست و تحویل دادن امام به دشمن نداشت. صلح، تنها راه باقی‌مانده برای مدیریت این بحران بود.

امام در صلح‌نامه شرط کردند که معاویه باید بر اساس کتاب خدا و سنت پیامبر عمل کند؛ شرطی که معاویه هرگز نتوانست اجرا کند و مشروعیتش زیر سوال رفت.

شرط توقف سب و دشنام به امیرالمومنین علی (ع) بر منابر، یکی دیگر از بندهای هوشمندانه بود تا جلوی تبلیغات مسموم امویان گرفته شود.

امنیت شیعیان و یاران علی (ع) باید تامین می‌شد و هیچ‌کس نباید به خاطر سوابقش در جنگ‌های گذشته مورد آزار قرار می‌گرفت.

معاویه حق تعیین جانشین برای خود نداشت و حکومت پس از او باید به امام حسن (ع) یا امام حسین (ع) باز می‌گشت. این بند، نقشه موروثی کردن خلافت را به چالش کشید.

بیت‌المال کوفه باید در اختیار امام قرار می‌گرفت تا صرف بازماندگان شهدای جنگ‌های جمل و صفین شود.

صلح امام حسن (ع) زمینه‌ساز قیام عاشورا شد. این صلح باعث شد چهره واقعی بنی‌امیه افشا شود و بیست سال بعد، وقتی یزید روی کار آمد، جامعه آماده پذیرش قیام امام حسین (ع) باشد.

اصطلاح نرمش قهرمانانه که رهبر معظم انقلاب به کار بردند، دقیق‌ترین تعبیر برای این واقعه است. نرمشی که در باطن، قهرمانی و حفظ مکتب را به همراه داشت.

این واقعه ثابت کرد که برای حفظ دین، گاهی باید از آبرو و جان گذشت و طعنه دوستان نادان را تحمل کرد. امام حسن (ع) مظلوم‌ترین سردار بود که حتی یارانش او را مذل المومنین خطاب کردند.

صلح حسنی به ما می‌آموزد که تکلیف‌مداری همیشه در شمشیر زدن نیست؛ گاهی سکوت و صبر، اجرش از جهاد با شمشیر بیشتر است.

این صلح فرصتی ایجاد کرد تا امام به مدینه بازگردند و به تربیت شاگردان و تبیین معارف دینی بپردازند و پایه‌های فرهنگی تشیع را محکم کنند.