حرم مطهر امام رضا (ع) در ابتدا باغی شخصی متعلق به حمید بن قحطبه در روستای کوچک سناباد بود. پس از شهادت امام در سال ۲۰۳ قمری، پیکر ایشان در کنار قبر هارون الرشید دفن شد. در طول ۱۲ قرن، این مکان مقدس از یک بقعه ساده گلی، به یکی از بزرگترین و باشکوهترین مجموعههای معماری مذهبی جهان تبدیل شده است. هر سلسله پادشاهی در ایران، برای کسب مشروعیت و ابراز ارادت، چیزی به این حرم افزود و آن را توسعه داد.
در دوره تیموری، گوهرشاد خاتون (همسر شاهرخ تیموری) دستور ساخت مسجدی را در جوار حرم داد که به نام خودش ماندگار شد. مسجد گوهرشاد با معماری خیرهکننده، کاشیکاریهای معرق پیچیده و ایوان مقصوره بلندش، یکی از شاهکارهای هنر اسلامی است. کتیبه بایسنقر میرزا (پسر گوهرشاد) در ایوان مقصوره، از نفیسترین آثار خطاطی ثلث در جهان به شمار میرود.
گنبد حرم مطهر اولین بار در دوره سلجوقیان کاشیکاری شد، اما در دوره صفویه (زمان شاه طهماسب) پوشش طلا بر روی آن قرار گرفت. نادرشاه افشار نیز که ارادت ویژهای به امام رضا (ع) داشت، ایوان جنوبی صحن انقلاب را طلاکاری کرد که به «ایوان نادری» معروف شد. داستان سقاخانه «اسماعیل طلا» نیز مربوط به سرداری است که طلای فتح هند را صرف ساخت این سقاخانه کرد.
نام شیخ بهایی، دانشمند و معمار بزرگ عصر صفوی، با حرم رضوی گره خورده است. بسیاری از طرحهای توسعه صحن عتیق (انقلاب) و محاسبات دقیق معماری حرم به او نسبت داده میشود. مقبره این عالم بزرگ نیز در یکی از رواقهای نزدیک به حرم قرار دارد که محل زیارت اهل علم است.
حرم امام رضا (ع) موزهای زنده از هنرهای تزئینی ایرانی است. اوج هنر آینهکاری قاجاری در رواقها دیده میشود که نمادی از نور و شفافیت است. کاشیکاریهای حرم نیز مجموعهای کامل از سبکهای مختلف (معرق، هفترنگ، معقلی) است که آیاتی از قرآن و احادیث را با خطوط خوش بر دیوارهای حرم ثبت کردهاند.
