تاریخچه کلاه پهلوی و شاپو در فرهنگ ایران 1404

کلاه پهلوی که در اوایل دوره پهلوی اول رایج شد، کلاهی استوانه‌ای با لبه‌ای در جلو بود که الهام‌گرفته از کلاه‌های نظامی فرانسوی (کپی) بود. این کلاه جایگزین کلاه‌های سنتی قاجاری شد.

کلاه شاپو یا فدورا، پس از کلاه پهلوی و با فرمان تغییر لباس اجباری وارد ایران شد. این کلاه تمام‌لبه، نمادی از مدرنیزاسیون اجباری در پوشش مردان ایرانی بود.

در تاریخ ایران، کلاه همواره نشان‌دهنده طبقه اجتماعی، شغل و حتی مذهب افراد بوده است. تغییر از کلاه نمدی به کلاه پهلوی و سپس شاپو، تغییری بنیادین در ظاهر جامعه ایرانی ایجاد کرد.

کلاه خسروی، کلاه قاجاری و کلاه پوستی، پیش از ورود کلاه‌های فرنگی مانند شاپو، سرپوش‌های اصلی مردان ایرانی بودند که هر کدام ریشه در هویت قومی داشتند.

واژه شاپو (Chapeau) در زبان فرانسوی به معنای کلاه است، اما در ایران مشخصاً به کلاه‌های لبه‌دار مردانه اطلاق می‌شد که در دهه ۲۰ و ۳۰ شمسی بسیار فراگیر شد.

دستور استفاده از کلاه پهلوی در سال ۱۳۰۶ صادر شد تا مردان ایرانی ظاهری متحدالشکل پیدا کنند، اما این کلاه عمر کوتاهی داشت و در سال ۱۳۱۴ جای خود را به کلاه شاپو داد.

کلاه پهلوی در ابتدا نماد ملی‌گرایی باستان‌گرا تبلیغ می‌شد و شباهت‌هایی به کلاه‌های دوره ساسانی داشت، اما به سرعت با مدل‌های کاملاً غربی جایگزین شد.

در فرهنگ عامه، کلاه شاپو بعدها نماد جاهل‌ها و لوتی‌های تهران قدیم شد و معنایی متفاوت از هدف اولیه‌اش (شیک‌پوشی اروپایی) پیدا کرد.

روز جهانی کلاه فرصتی است تا سیر تحول سرپوش در ایران را از دستار و عمامه تا کلاه پهلوی و شاپو مرور کنیم و تأثیر سیاست بر لباس را ببینیم.

امروزه کلاه پهلوی و شاپو بیشتر در تئاترها، فیلم‌های تاریخی و به عنوان اکسسوری‌های نوستالژیک استفاده می‌شوند و کاربرد روزمره خود را از دست داده‌اند.

آیا می‌دانستید کلاه شاپو در اصل برای محافظت در برابر باران و آفتاب طراحی شده بود، اما در ایران به نماد تجدد تبدیل شد؟

کلاه پهلوی تنها حدود ۸ سال در ایران رسمیت داشت و پس از واقعه مسجد گوهرشاد و تغییر قانون لباس، ممنوع و با کلاه شاپو جایگزین شد.

جنس کلاه‌های شاپوی اصل معمولاً از نمد فشرده پشم یا موی خرگوش بود که کیفیت و قیمت بسیار بالایی داشت.

رنگ کلاه پهلوی معمولاً خاکی یا نخودی بود تا با لباس‌های متحدالشکل آن زمان هماهنگی داشته باشد.

در دوره قاجار، بلندی کلاه نشان‌دهنده مقام بود، اما کلاه پهلوی و شاپو این تمایز طبقاتی را در ظاهر از بین بردند (یکسان‌سازی).

کلاه‌فروشی‌های خیابان لاله زار تهران در دهه‌های ۱۳۱۰ تا ۱۳۴۰ از شلوغ‌ترین مغازه‌های پایتخت بودند.

برداشتن کلاه شاپو از سر هنگام سلام کردن، رسمی بود که همراه با خود کلاه از فرهنگ غرب وارد آداب معاشرت ایرانیان شد.

کلاه بختیاری و کلاه قشقایی از معدود کلاه‌های بومی بودند که در برابر تغییرات اجباری لباس مقاومت کردند و هویت خود را حفظ نمودند.

اصطلاح کلاهت را بگذار بالاتر کنایه از بی‌خیالی است که ریشه در نحوه قرار گرفتن کلاه بر سر در زمان استراحت دارد.

امروزه کلاه‌هایی شبیه به کلاه پهلوی در برخی از پوشش‌های محلی و گروه‌های هنری موسیقی سنتی دوباره احیا شده‌اند.

پوشش سر در ایران باستان نشان‌دهنده فره ایزدی و جایگاه دینی بود، اما در دوره معاصر به ابزاری برای همسان‌سازی فرهنگی تبدیل شد.

تغییر کلاه در ایران فقط تغییر لباس نبود، بلکه نشانه تغییر سبک زندگی و تقابل سنت و مدرنیته در قرن گذشته بود.

سینمای ایران نقش مهمی در ماندگاری تصویر کلاه شاپو به عنوان نماد لوتی‌گری و جوانمردی (و گاهی جاهل‌مسلکی) داشته است.

روز جهانی کلاه بهانه‌ای است برای مطالعه کتاب‌های تاریخ لباس در ایران و شناخت ریشه‌های هویتی پوشاک.

حفظ کلاه‌های محلی و سنتی در برابر هجوم مدهای وارداتی، نوعی مقاومت فرهنگی برای حفظ تنوع اقوام ایرانی است.

در نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای، تفاوت کلاه‌ها به خوبی تمایز بین شخصیت‌های داستان (پهلوانان، پادشاهان، مردم عادی) را نشان می‌دهد.

کلاه پهلوی به دلیل لبه‌دار بودن، اقامه نماز را (به دلیل عدم تماس پیشانی با مهر) دشوار می‌کرد و همین موضوع باعث مخالفت مذهبیون شد.

هنر کلاه‌دوزی یکی از صنایع دستی ظریف ایران بوده که با ورود کلاه‌های صنعتی و وارداتی رو به افول نهاد.

بازگشت به استفاده از کلاه‌های نمدی سنتی در طب سنتی ایران به دلیل خواص درمانی آن برای سردرد، اخیراً مورد توجه قرار گرفته است.

شناخت تاریخچه کلاه به ما کمک می‌کند تا درک بهتری از تحولات اجتماعی و سیاسی صد سال اخیر ایران داشته باشیم.

تفاوت کلاه پهلوی و شاپو: کلاه پهلوی استوانه‌ای و بی‌لبه (یا لبه کوتاه جلو) است، اما شاپو دارای لبه سراسری است.

چگونه کلاه شاپو را نگهداری کنیم؟ این کلاه‌ها نباید تحت فشار قرار گیرند و باید در جعبه مخصوص نگهداری شوند تا فرم خود را از دست ندهند.

تأثیر کلاه بر تیپ‌شناسی شخصیت‌ها در رمان‌های فارسی: نویسندگان بزرگی مثل صادق هدایت از توصیف کلاه برای شخصیت‌پردازی استفاده کرده‌اند.

متریال کلاه‌های قدیمی: اکثر کلاه‌های ایرانی از نمد (پشم کوبیده شده) ساخته می‌شدند که عایق بسیار خوبی برای گرما و سرما بود.

سیر تحول کلاه نظامی: کلاه پهلوی ابتدا یک کلاه شبه‌نظامی بود که به جامعه مدنی تحمیل شد.

نام‌گذاری کلاه‌ها: بسیاری از کلاه‌ها نام خود را از شکل ظاهری (مثل تخم‌مرغی) یا خواستگاهشان (مثل فرنگی) می‌گرفتند.

نقش کلاه در ضرب‌المثل‌ها: بسیاری از ضرب‌المثل‌های فارسی ریشه در آداب و رسوم کلاه‌داری قدیمی دارند.

بررسی قانون متحدالشکل کردن البسه: مطالعه این قانون برای درک چگونگی ورود کلاه شاپو به ایران ضروری است.

بازارهای قدیمی کلاه‌دوزان: راسته‌های بازار تهران و تبریز هنوز هم ردپایی از راسته کلاه‌دوزان دارند.

تأثیر جنگ‌های جهانی بر مد کلاه: جنگ جهانی اول و دوم تأثیر مستقیمی بر تغییر فرم کلاه‌های مردانه در جهان و ایران داشت.

کلاه گوشه شکستن: کنایه از فخر فروختن و نازیدن که معمولاً با کلاه‌های نمدی و شاپو انجام می‌شد.

در اشعار مشروطه، کلاه نماد تجدد و گاهی نماد بیگانه‌پرستی بوده است (بسته به دیدگاه شاعر).

سر که سالم است، کلاه بسیار است: ضرب‌المثلی که اهمیت جان و سلامتی را نسبت به مال و مقام (کلاه) نشان می‌دهد.

توصیف کلاه در شاهنامه: فردوسی از کلاه‌های جنگی (ترگ) و کلاه‌های پادشاهی (تاج) با جزئیات فراوان یاد کرده است.

ادبیات عامیانه و کلاه: در ترانه‌های قدیمی تهران، کلاه شاپو جایگاه ویژه‌ای در توصیف معشوق یا رقیب داشته است.

چو کلاه پهلوی بر سر نهاد / دین و ایمان را همه بر باد داد (بیتی انتقادی از دوره تغییر لباس).

کلاه سر کسی گذاشتن در ادبیات کلاسیک بیشتر به معنای حیله‌گری و در ادبیات مدرن به معنای کلاهبرداری مالی است.

نقش کلاه در تعزیه: هر رنگ و شکل کلاه در تعزیه نماد شخصیت خاصی (اشقیا یا اولیا) است.

زیبایی‌شناسی کلاه در نگارگری: کلاه‌های صفوی با میله‌های بلند (قزلباش) در مینیاتورها جلوه بصری خاصی دارند.

روز کلاه، روز یادآوری ابیات و داستان‌هایی است که کلاه در آن‌ها نقش کلیدی ایفا کرده است.