امام رضا (ع) در میان ائمه اطهار به لقب «عالم آل محمد» شهرت دارند. یکی از مهمترین دلایل این شهرت، مناظرات علمی و پیچیدهای است که ایشان در دربار مأمون عباسی انجام دادند. در زمانی که ترجمه کتب یونانی و ورود اندیشههای فلسفی و کلامی مختلف به اوج رسیده بود، امام رضا (ع) با تسلطی حیرتانگیز بر تمام علوم زمان و کتب آسمانی ادیان دیگر، پرچم اسلام ناب را برافراشته نگه داشتند.
نکته شگفتانگیز در مناظرات امام رضا (ع) این بود که ایشان برای محکوم کردن رهبر مسیحیان (جاثلیق) از آیات انجیل و برای رهبر یهودیان (رأس الجالوت) از آیات تورات استفاده میکردند. امام حتی به زبانهای عبری و سریانی مسلط بودند و متن اصلی کتب را برای آنان میخواندند. این احاطه علمی باعث شد که مخالفان چارهای جز تسلیم نداشته باشند، زیرا امام از سلاح خودشان علیه خودشان استفاده میکرد.
مأمون که خود را خلیفهای دانشمند میدانست، قصد داشت با دعوت از بزرگترین متکلمان جهان، امام رضا (ع) را در تنگنای علمی قرار دهد و ادعای امامت و علم لدنی ایشان را زیر سوال ببرد. اما در هر جلسه، امام با پاسخی قاطع و منطقی، پیروز میدان میشدند. کار به جایی رسید که عمران صابی (فیلسوف مادیگرا) در همان جلسه شهادتین گفت و مسلمان شد. مأمون که نتیجه عکس گرفته بود، سرانجام دستور به تعطیلی این جلسات داد.
در یکی از معروفترین بخشهای مناظره با جاثلیق، امام رضا (ع) فرمودند: «عیسی (ع) همه چیزش خوب بود جز اینکه عبادتش کم بود!» جاثلیق برآشفت و گفت: «او شب و روز عبادت میکرد.» امام فرمودند: «اگر او خدا بود، چه کسی را عبادت میکرد؟» این استدلال ساده و عمیق، جاثلیق را در سکوتی سنگین فرو برد و پایههای اعتقاد به تثلیث را لرزاند.
متن کامل این مناظرات توسط کاتبان ثبت شده و در کتابهای معتبری مانند «احتجاج» طبرسی و «عیون اخبار الرضا» شیخ صدوق آمده است. این متون امروز به عنوان یک دوره کامل خداشناسی، پیامبرشناسی و امامشناسی، منبعی غنی برای پاسخگویی به شبهات کلامی و اعتقادی محسوب میشود.
