خطبه شعبانیه یکی از مهمترین و زیباترین سخنرانیهای پیامبر اکرم (ص) است که در آخرین جمعه ماه شعبان ایراد فرمودند. حضرت در این خطبه با عباراتی بینظیر، عظمت ماه رمضان، وظایف روزهداران و پاداشهای الهی را تشریح کردند. این خطبه در واقع منشور اخلاقی و معنوی برای ورود به ماه مهمانی خداست.
جمعه آخر شعبان، آخرین ایستگاه قبل از ورود به ماه مبارک رمضان است. مومنان در این روز با خواندن خطبه پیامبر (ص)، استغفار و دعا (بهویژه دعای اللهم ان لم تکن غفرت لنا...) خود را برای درک لیالی و ایام رمضان آماده میکنند. این روز زمان خانهتکانی دل است.
پیامبر (ص) در این خطبه بر موضوعاتی چون: ارزش زمان در رمضان، اهمیت اخلاق نیکو، رسیدگی به ایتام و فقرا، کنترل چشم و زبان، صله رحم و تلاوت قرآن تاکید ورزیدند. نکته کلیدی خطبه آنجاست که حضرت علی (ع) سوال میکنند «بهترین عمل در این ماه چیست؟» و پیامبر میفرمایند: «الْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ» (پرهیز از گناهان).
تعبیر «شَهْرُ اللَّهِ» (ماه خدا) نشاندهنده اوج شرافت این ماه است. پیامبر فرمودند این ماه شما را به مهمانی خدا دعوت کردهاند و شما در آن از اهل کرامت الله هستید. حتی خواب و نفس کشیدن روزهدار نیز در این ماه عبادت محسوب میشود.
در پایان این خطبه، پیامبر (ص) گریستند. وقتی علی (ع) علت را پرسیدند، حضرت فرمودند: گریهام برای آن چیزی است که در این ماه بر تو روا میدارند... و خبر شهادت ایشان در ماه رمضان را دادند. این بخش نشاندهنده پیوند عمیق رمضان با ولایت است.
