دوران امام حسن عسکری (ع) دوران برزخی میان «حضور آشکار امام» و «غیبت کامل» بود. اگر غیبت امام دوازدهم ناگهانی رخ میداد، جامعه شیعه دچار شوک و فروپاشی میشد. امام عسکری (ع) با درایت الهی، شیوه ارتباطی خود را تغییر دادند. ایشان با کاهش دیدارهای عمومی و صحبت از پشت پرده، مردم را تمرین دادند تا حضور فیزیکی امام را شرط لازم برای اطاعت ندانند. این «تمرین غیبت» باعث شد ذهنیت جامعه برای پذیرش امامی که دیده نمیشود اما هدایت میکند، آماده شود.
امام عسکری (ع) میدانستند که در دوران غیبت، شیعیان به یک رهبری در دسترس نیاز دارند. ایشان با تقویت بیسابقه «سازمان وکالت»، شبکهای از نایبان مورد اعتماد را در سراسر جهان اسلام مستقر کردند. افرادی مانند عثمان بن سعید عمری، نه تنها رابط مالی، بلکه مرجع حل اختلاف و پاسخگویی به سوالات دینی شدند. امام با ارجاع مکرر مردم به این وکلا، عملاً سیستم نیابت را مشروعیت بخشیدند که بعدها به نهاد «مرجعیت» تکامل یافت.
حفظ جان امام مهدی (عج) اولویت اصلی بود. امام عسکری (ع) سیاست دوگانهای را پیش گرفتند: از یک سو تولد فرزند را از حکومت و عموم مردم پنهان کردند، و از سوی دیگر ایشان را به خواص و بزرگان شیعه (مانند احمد بن اسحاق و نمایندگان قم) نشان دادند تا حجت تمام شود. این اقدام هوشمندانه باعث شد هم جان منجی از گزند عباسیان حفظ شود و هم هسته مرکزی تشیع نسبت به وجود و امامت ایشان یقین پیدا کند.
یکی از مهمترین اقدامات امام عسکری (ع) برای دوران غیبت، صدور منشور رجوع به فقها بود. حدیث مشهور «فَأَمَّا مَنْ کَانَ مِنَ الْفُقَهَاءِ صَائِناً لِنَفْسِهِ...» که در تفسیر منسوب به ایشان آمده، سند راهبردی شیعه برای دوران غیبت است. امام با این دستور، تکلیف شیعیان را در زمان عدم دسترسی به معصوم روشن کردند: مراجعه به فقیهانی که باتقوا و عالم هستند. این دستور زیربنای ولایت فقیه و تقلید در فقه شیعه است.
آمادهسازی تنها تشکیلاتی نبود، بلکه بُعد معنوی نیز داشت. امام عسکری (ع) با آموزش دعاها و زیارات مخصوص، مفهوم «انتظار» را در فرهنگ شیعه نهادینه کردند. ایشان غیبت را نه به عنوان رها شدن امت، بلکه به عنوان یک امتحان الهی و دورانی برای خودسازی معرفی کردند. تاکید بر دعای فرج و شناخت امام زمان، روحیهای را در شیعه دمید که توانست هزار سال غربت را با امید به ظهور تحمل کند.
