شام غریبان، به غروب روز عاشورا و شب یازدهم محرم گفته میشود. زمانی که جنگ تمام شده، امام و یارانش شهید شدهاند و دشمن خیمهها را غارت کرده و به آتش کشیده است. اهل بیت امام حسین (ع) در تاریکی شب، بدون سرپناه، آب و غذا، در محاصره دشمنان خبیث قرار دارند. این شب، آغاز فصل دوم قیام عاشورا به پرچمداری حضرت زینب (س) است.
امام سجاد (ع) میفرمایند: «در شب یازدهم دیدم که عمهام زینب (س) نماز شبش را نشسته میخواند.» این جمله نشاندهنده اوج فشار جسمی و روحی بر این بانوی بزرگوار است که توان ایستادن نداشت، اما رابطه اش با خدا قطع نشد. حضرت زینب در این شب، پرستار امام سجاد (ع) و سرپرست ایتام بود.
رسم روشن کردن شمع در شام غریبان، نمادی از همدردی با اهل بیت در تاریکی بیابان کربلاست. شمع، نوری ضعیف اما امیدبخش است که یادآور شمع وجود شهداست که خاموش شد، اما نورشان باقی ماند. همچنین نمادی از سوختن و آب شدن عزاداران در غم مولایشان است.
در هیاهوی غارت و آتش زدن خیمهها، بسیاری از کودکان وحشتزده به بیابانهای اطراف فرار کردند. یکی از مأموریتهای جانسوز حضرت زینب (س) در غروب عاشورا و شب یازدهم، جمعآوری این کودکان خار در پا و ترسیده از بیابان بود.
در این شب، سر مطهر امام حسین (ع) توسط خولی (ملعون) به کوفه برده شد و چون کاخ ابن زیاد بسته بود، او سر را به خانه برد و در تنور پنهان کرد. همسر خولی نقل میکند که نوری از تنور به آسمان میرفت و فرشتگان طواف میکردند.
