آیین کوزه شکستن یکی از رسوم کهن و پرمعنای چهارشنبه سوری در فرهنگ ایرانی است. ایرانیان باستان بر این باور بودند که ظروف سفالین به مرور زمان آلودگی ها و انرژی های منفی محیط را به خود جذب می کنند. بنابراین در آخرین چهارشنبه سال، کوزه های کهنه را که نماد انباشتگی بدیمنی و فقر بود، می شکستند تا فضا برای برکت و انرژی های تازه باز شود. این عمل نه تنها جنبه بهداشتی داشت، بلکه نمادی روانشناختی برای دور ریختن غم ها و کینه های سال گذشته محسوب می شد.
در تهران قدیم و بسیاری از شهرهای ایران، زنان خانه دار کوزه ای آب ندیده یا کوزه ای کهنه را انتخاب می کردند. درون آن مقداری آب، چند سکه (نماد صدقه)، کمی زغال (نماد سیاه بختی) و نمک (نماد دفع چشم زخم) می ریختند. سپس هنگام غروب آفتاب در شب چهارشنبه سوری، کوزه را از بالای بام یا ایوان خانه به داخل کوچه پرت می کردند. همزمان با صدای شکستن کوزه، جملاتی مانند درد و بلای ما برود داخل کوزه و دور شود را زمزمه می کردند.
شکستن سفال در فرهنگ عامه ایران همواره نشانه خیر و برکت و دفع بلا بوده است. ضرب المثل معروف اگر شکست قضا بلا بود نیز ریشه در همین باور دارد. در چهارشنبه سوری، این عمل به صورت جمعی و آیینی انجام می شد تا بلا و بیماری از کل محله و شهر دور شود. صدای شکستن کوزه ها جایگزینی برای صداهای مهیب امروزی بود و هیجانی سالم و معنادار را به جشن تزریق می کرد.
امروزه با تغییر سبک زندگی و آپارتمان نشینی، اجرای دقیق این مراسم دشوار شده است، اما پیام آن همچنان پابرجاست. بسیاری از خانواده ها به صورت نمادین کوزه ای کوچک را می شکنند تا به فرزندان خود بیاموزند که برای شروعی تازه، باید از وابستگی های کهنه و خاطرات تلخ گذشته دل کند. احیای این سنت های بی خطر می تواند جایگزین مناسبی برای رفتارهای پرخطر و آتش بازی های غیراستاندارد باشد.
متاسفانه در سال های اخیر، چهره چهارشنبه سوری با مواد محترقه خطرناک دگرگون شده است. بازگشت به آیین هایی لطیف و پرمغز مانند کوزه شکستن، قاشق زنی و فالگوش ایستادن، می تواند اصالت و زیبایی این جشن ملی را بازگرداند. این رسوم بر پایه پیوند خانوادگی، پاکسازی روح و امید به آینده بنا شده اند و ترویج آن ها وظیفه ای ملی و فرهنگی برای حفظ میراث نیاکان است.
