مسجد در معماری و شهرسازی اسلامی، همواره در مرکزیت محله قرار داشته و تمامی راهها به آن ختم میشده است. این مرکزیت فیزیکی نمادی از مرکزیت معنوی و اجتماعی است. مسجد باید قلب تپنده محله باشد که خون حیاتبخش ایمان و اخلاق را به بدنه جامعه پمپاژ میکند. در چنین محلهای، همسایگان از حال هم باخبرند، فقرا فراموش نمیشوند و امنیت اخلاقی و روانی بر فضای محله حاکم است.
پژوهشها نشان میدهد در محلات و مناطقی که مساجد فعال و پویا هستند، نرخ بزهکاری، طلاق و اعتیاد به مراتب پایینتر است. مسجد با پر کردن اوقات فراغت جوانان با برنامههای سالم، ایجاد گروههای دوستی مومنانه و ارائه مشاورههای دینی و خانوادگی، نقش پیشگیرانه قدرتمندی در برابر آسیبهای اجتماعی ایفا میکند. همچنین فضای معنوی مسجد، عاملی بازدارنده در برابر انحرافات است.
یکی از کارکردهای مغفول مانده مساجد، نقش آنها در اقتصاد جامعه است. مساجد میتوانند با ایجاد صندوقهای قرضالحسنه خرد، شناسایی نیازمندان واقعی و توانمندسازی آنان، ایجاد بازارچههای خیریه و حمایت از کسبوکارهای خانگی، به تحقق اقتصاد مقاومتی کمک کنند. این اقدامات نه تنها فقر را کاهش میدهد، بلکه همبستگی اجتماعی را نیز تقویت میکند.
در عصر جنگ شناختی و تهاجم رسانهای دشمن، مسجد مهمترین سنگر برای «جهاد تبیین» است. منبر مسجد رسانهای اصیل و چهرهبهچهره است که اعتماد مخاطب به آن بالاست. ائمه جماعات و سخنرانان با تشریح حقایق، پاسخ به شبهات و روشنگری درباره نقشههای دشمن، میتوانند جامعه را در برابر ویروسهای فکری و سیاسی واکسینه کنند.
مثلث طلایی تربیت، از سه ضلع مسجد، مدرسه و خانه تشکیل شده است. اگر این سه نهاد با یکدیگر در تعامل و هماهنگی باشند، نسل آینده نسلی متعهد، متخصص و انقلابی خواهد بود. طرحهای پیوند مسجد و مدرسه، حضور روحانیون در مدارس و برگزاری جلسات اولیا و مربیان در مساجد، از راهکارهای عملیاتی کردن این همافزایی است.
