فرق شیر خدا شکسته، کوفه در ماتم نشسته / یا علی یا علی جانم، یا علی یا علی جانم
زمینه و شور
2
امشب ستون عرش خدا لرزید / خون دل از چشم ملائک چکید / در محراب کوفه چه غوغا شد / فرق سر حیدر کرار دو تا شد
زمینه و شور
3
ای وای علی، ای وای علی / کشتند تو را در حال نماز، ای وای علی / محراب ز خون تو رنگین است / داغ تو بر سینه سنگین است
زمینه و شور
4
حیدر بابا، حیدر بابا / زینب چشم به راه است بیا بابا / حسن و حسین گریه کنانند / یتیمان کوفه نگرانند
زمینه و شور
5
الله اکبر، چه بلایی آمد / بر سر ساقی کوثر چه آمد / شمشیر کین بر فرق ماه افتاد / لرزه بر ارکان سپاه افتاد
زمینه و شور
واحد سنگین
1
امشب شب قدر است و یا شام غریبان است / بیت الولا از غم، چون کلبه احزان است / مولا علی در خون، غلطان به محراب است / چشم فلک امشب، از داغ او خون است
واحد سنگین
2
آن که به دوشش بود، نان یتیمان شهر / امشب خودش محتاج، یک جرعه درمان است / فزت و رب الکعبه، شد نغمه آخر / راحت شد از دنیا، آن که جان جهان است
واحد سنگین
3
دیوار و در کوفه، امشب سیه پوشند / جن و ملک امشب، در ناله و خروشند / ساقی کوثر را، با تیغ کین کشتند / آزادگان عالم، زین قصه مدهوشند
واحد سنگین
دودمه (سنتی)
1
فرق مولا شد دو تا، در سجده گه، واویلا واویلا / شد شهید شیر خدا، در سجده گه، واویلا واویلا
دودمه (سنتی)
2
تهدمت والله ارکان الهدی، واویلا واویلا / کشته شد مرتضی، شیر خدا، واویلا واویلا
دودمه (سنتی)
3
به نماز بست قامت، که کند ادا شهادت / به رکوع و سجده رفت و، به خدا رسید راحت
دودمه (سنتی)
4
علی ای همای رحمت، تو چه آیتی خدا را / که به ماسوا فکندی، همه سایه هما را (با سبک نوحه)
دودمه (سنتی)
روضه خوانی
1
السلام علیک یا امیرالمومنین. امشب روضه، روضه فرق شکافته است. تصور کن محراب مسجد کوفه رو. علی (ع) محاسنش به خون سرش خضاب شد. صدا زد: فزت و رب الکعبه. یعنی راحت شدم. خدایا این جماعت با علی چه کردند که مرگ برایش رستگاری بود؟
روضه خوانی
2
امان از دل زینب. دوباره بوی خون، دوباره تشت پر از خون. یک بار فرق علی، یک بار جگر حسن، یک بار هم سر بریده حسین. امشب حسن و حسین زیر بغل بابا رو گرفتن. علی پاهاش رمق نداره. فرمود: حسنم، حسینم، منو شبانه ببرید تا کسی نفهمه.
روضه خوانی
3
یتیمای کوفه منتظر نان بودن، اما خبر رسید بابای یتیما رو کشتن. دیگه کسی نیست در خونه ها رو بزنه. امشب کاسه های شیر رو آوردن، اما چه فایده؟ طبیب گفته دیگه امیدی نیست. زهر به مغز اثر کرده.
روضه خوانی
تک و دم پایانی
1
حیدر حیدر، حیدر حیدر، مظلوم علی جان
تک و دم پایانی
2
علی مولا، علی مولا، علی جانم
تک و دم پایانی
3
کوفه میا حسین جان، کوفه وفا ندارد / کوفی بی مروت، شرم و حیا ندارد (گریز به کربلا)
تک و دم پایانی
4
یا علی و یا عظیم، یا غفور و یا رحیم / انت الرب العظیم
تک و دم پایانی
نوحه خوانی؛ سنت دیرینه سوگواری علوی
نوحه و مداحی در شب نوزدهم ماه رمضان، تنها یک آیین عزاداری نیست، بلکه بازخوانی تاریخ مظلومیت عدالت است. اشعار و مراثی این شب بر محوریت محراب، نماز، و شکافته شدن فرق عدالت متمرکز است. مداحان با استفاده از سبک های مختلف زمینه، شور و واحد، تلاش می کنند تا گوشه ای از درد و رنج امیرالمومنین (ع) را که سال ها استخوان در گلو و خار در چشم داشتند، به تصویر بکشند.
تحلیل محتوایی اشعار شب ضربت خوردن
محتوای نوحه های شب نوزدهم معمولا دارای سه بخش اصلی است: اشاره به غربت علی (ع) در شهر کوفه، توصیف لحظه اصابت شمشیر ابن ملجم مرادی، و گریزی به مصائب حضرت زینب (س) و کربلا. کلیدواژه هایی مانند (فزت و رب الکعبه)، (محراب خونین)، (یتیم نواز) و (عدالت) در این اشعار بسامد بالایی دارند. هدف این اشعار، برانگیختن عواطف و ایجاد پیوند قلبی با امام مظلوم است.
نقش سوز و گداز در تصفیه روح
گریه بر مصائب اهل بیت، به ویژه در شب های قدر که قلب ها رقیق تر است، باعث تصفیه روح و آمادگی برای توبه می شود. نوحه های سوزناک با ملودی های حزین (معمولا در دستگاه های شور و دشتی)، فضای معنوی خاصی ایجاد می کنند که در آن عزاداران با اشک ریختن بر مظلومیت علی (ع)، زنگار گناه را از دل می شویند و آماده درک شب قدر می شوند.
ارتباط شب قدر و عزاداری امیرالمومنین
تلاقی شب تقدیر (شب قدر) با شب ضربت خوردن مولا، حکمت های فراوانی دارد. نوحه ها و روضه های این شب، پلی هستند بین توسل به ولایت و استغفار به درگاه الهی. عزاداران با واسطه قرار دادن آبروی امیرالمومنین، از خداوند طلب بخشش و تقدیر نیکو می کنند. ذکر (یا علی) در این شب ها، رمز باز شدن درهای رحمت آسمانی است.
سبک های سنتی و مدرن در مداحی شب نوزدهم
از دیرباز سبک های سنتی مثل (دودمه) و (سنگین) در بازارها و تکایا اجرا می شده است که بر وقار و حزن مجلس تاکید دارد. در کنار آن، سبک های جدیدتر مثل (شور) با ریتم تندتر، سعی در جذب نسل جوان و بیان احساسات پرشورتر دارند. تلفیق شعور معرفتی با شور عاطفی در نوحه ها، می تواند تاثیرگذاری مراسم احیا را دوچندان کند.
سوالات متداول
بهترین ذکر برای شب ضربت خوردن چیست؟
ذکر (اللهم العن قتلة امیرالمومنین) و تکرار نام مبارک (یا علی) و استغفار فراوان.
معروف ترین جمله حضرت علی هنگام ضربت خوردن چه بود؟
فزت و رب الکعبه (به پروردگار کعبه سوگند که رستگار شدم).
آیا سینه زنی در شب های قدر اشکال دارد؟
خیر، عزاداری و سینه زنی برای اهل بیت از بهترین اعمال است و منافاتی با اعمال شب قدر ندارد، بلکه مکمل آن است.
سبک دودمه در مداحی چیست؟
نوعی نوحه خوانی سنتی است که عزاداران به دو گروه تقسیم شده و ابیات را به صورت سوال و جواب یا تکرار متوالی می خوانند.
چرا در نوحه ها به یتیمان کوفه اشاره می شود؟
چون حضرت علی (ع) پدر معنوی و حامی یتیمان بود و با شهادت ایشان، یتیمان دوباره بی پدر شدند.
آیا مداحی باید حتما با گریه همراه باشد؟
هدف اصلی حزن و معرفت است؛ گریه نشانه رقت قلب است اما اگر اشک نیامد، حالت تبااکی (خود را به گریه زدن) هم ثواب دارد.
شعر (تهدمت والله ارکان الهدی) یعنی چه؟
این ندای جبرئیل بین زمین و آسمان بود به معنای: به خدا سوگند که ستون های هدایت فرو ریخت.
چه دستگاه موسیقی برای نوحه شب نوزدهم مناسب است؟
معمولا دستگاه های حزن انگیز مثل دشتی، آواز ابوعطا و دستگاه شور برای این شب مناسب هستند.
نقش حضرت زینب در شب نوزدهم چه بود؟
ایشان پرستار پدر و تسلی بخش برادران بودند و دوباره داغ یتیمی را تجربه کردند.
آیا گوش دادن به مداحی در ماشین ثواب دارد؟
بله، هر زمان و مکانی که یاد اهل بیت زنده شود و دل انسان متوجه خدا گردد، دارای ثواب و اثر مثبت است.