منطقالطیر عطار بر پایه سفر پرندگان شکل گرفته که نمادی از سفر سالک به سوی حق است. این سفر شامل هفت مرحله یا «وادی» است. ۱. **طلب**: خواستن و جستجو برای حقیقت. ۲. **عشق**: سوختن در آتش محبت معشوق. ۳. **معرفت**: شناخت و آگاهی نسبت به مسیر. ۴. **استغنا**: بینیازی از دنیا و مافیها. ۵. **توحید**: دیدن یکی در همه و همه در یکی. ۶. **حیرت**: سرگردانی در عظمت معشوق. ۷. **فقر و فنا**: نیستی کامل و حل شدن در وجود حق. این مراحل نقشه راه عرفان ایرانی است.
اوج شاهکار عطار در پایان داستان است، جایی که بازی زبانی و مفهومی «سیمرغ» (پرنده افسانهای) و «سی مرغ» (تعداد پرندگان باقیمانده) رخ میدهد. پرندگان وقتی به پیشگاه سیمرغ میرسند، درمییابند که آنچه سالها به دنبالش بودند، در درون خودشان بوده است. این پیام وحدت وجود (Unity of Being) است؛ اینکه خدا جدا از مخلوقات نیست و با پاک کردن آینه دل، میتوان عکس رخ یار را در آن دید.
در منطقالطیر، هدهد (شانه به سر) نقش پیر و مرشد را دارد. او تنها کسی است که راه را میشناسد و سیمرغ را دیده است. هدهد با پاسخ دادن به بهانههای پرندگان دیگر (بلبل، طوطی، طاووس و...) آنها را قانع میکند که از دلبستگیهای کوچک خود دست بکشند و راهی سفر بزرگ شوند. هدهد نماد انسان کامل یا پیامبری است که وظیفه هدایت خلق را بر عهده دارد.
عطار با ظرافت روانشناختی، عذر و بهانههای هر پرنده را بیان میکند. بلبل به عشق گل راضی است (عشق زمینی)، طاووس بهشت را میخواهد (طمع پاداش)، طوطی جانش را دوست دارد (ترس از مرگ) و... . این پرندگان نماد تیپهای مختلف انسانی هستند که هر کدام به دلیلی از سلوک و رسیدن به حقیقت باز میمانند.
منطقالطیر تنها یک داستان قدیمی نیست. پیام آن برای انسان مدرن، رهایی از «منیت» و «خودخواهی» است. عطار میگوید تا زمانی که انسان اسیر خودبینی است، نمیتواند حقیقت را ببیند. سفر سیمرغ، دعوت به شکستن قفسهای ذهنی و مادی و پرواز به سوی آزادی و یگانگی است.
