شام غریبان به فاصله زمانی پس از غروب آفتاب روز عاشورا گفته میشود. در این ساعات، جنگ پایان یافته، امام حسین (ع) و یارانش به شهادت رسیدهاند و دشمن با قساوت تمام، خیمهها را غارت کرده و به آتش کشیده است. زنان و کودکان که اکنون «اسیر» نامیده میشوند، در بیابانی تاریک و در محاصره دشمن، شبی هولناک را سپری میکنند. این شب نماد غربت، تنهایی و بیپناهی اهل بیت پیامبر (ص) است.
در شام غریبان، حضرت زینب (س) نقش رهبری و مدیریت بحران را بر عهده داشت. ایشان با وجود داغ سنگین برادران و فرزندان، اجازه نداد شیرازه کاروان از هم بپاشد. او کودکان وحشتزده را جمع کرد، از امام سجاد (ع) که بیمار بود پرستاری نمود و با نماز شب نشسته خود، درس بندگی در سختترین شرایط را به تاریخ داد.
در شام غریبان، بدنهای مطهر شهدا بر روی خاک گرم کربلا رها شده بود، در حالی که سرهای مبارکشان توسط دشمن جدا شده و بر نیزهها رفته یا در خیمههای دشمن نگهداری میشد. تصور این صحنه برای بازماندگان، تلخترین بخش مصیبت بود.
مراسم شام غریبان معمولاً متفاوت از سایر شبها برگزار میشود. در این مراسم، چراغها خاموش میشود، صدای طبل و سنج قطع میگردد و عزاداران با شمعهای روشن، به صورت نشسته یا حرکت آرام، نوحههایی با مضامین غربت و جستجوی گمشدگان میخوانند.
شام غریبان تنها یک سوگواری عاطفی نیست؛ بلکه یادآور جنایات جبهه باطل و مظلومیت جبهه حق است. این شب به ما میآموزد که دشمنان خدا هیچ حد و مرزی در قساوت ندارند و برای حفظ دین باید آماده تحمل سختترین شدائد بود.
