از دیدگاه دکتر شریعتی، انسان موجودی است دوبعدی؛ نیمی از لجن و نیمی از روح خدا. او معتقد بود که «انسان» بودن یک وضعیت ثابت نیست، بلکه یک پروسه «شدن» است. انسان باید دائماً از «لجن» وجودش به سمت «روح خدا» هجرت کند. این حرکت دائمی به سوی کمال، جوهره انسانیت در تفکر شریعتی است.
شریعتی معتقد بود انسان در چهار زندان گرفتار است: زندان طبیعت، زندان تاریخ، زندان جامعه و زندان خویشتن. رهایی از سه زندان اول با علم و تکنولوژی ممکن است، اما رهایی از زندان خویشتن (نفس) دشوارترین مرحله است که تنها با «عشق» و «آگاهی» میسر میشود. آدم بودن یعنی شکستن این حصارها.
انسانِ مطلوب شریعتی، انسانی است که «درد» دارد، «آگاهی» دارد و «مسئولیت» میپذیرد. او ابوذر را به عنوان الگوی یک انسان مسلمانِ سوسیالیستِ خداپرست معرفی میکرد؛ کسی که تنهاست، اما در برابر ظلم سکوت نمیکند.
شریعتی انسان مدرن غربی را نقد میکرد که در رفاه مادی غرق شده اما دچار «الیناسیون» (ازخودبیگانگی) گشته است. او معتقد بود انسانیت در عصر ماشین و سرمایهداری، مسخ شده و تنها بازگشت به معنویت و خویشتنِ خویش میتواند انسان را نجات دهد.
جملات کوتاه و کوبنده شریعتی درباره انسانیت، قضاوت نکردن و آزادی، همچنان در شبکههای اجتماعی دست به دست میشود. این نشان میدهد که تعریف او از «آدم بودن» فراتر از زمان و مکان است و با فطرت انسانها ارتباط برقرار میکند.
